افغانستان تاریخ

د افغانستان د خپلواکۍ جګړې پر مهال درې ستر مورچلونه

د هيواد خپلواکۍ د ورځي نمانځل او زموږ د ملت د دې ستر بري ا و وياړ د بيا بيا يادوني ارزښت يوازي په دي کي پټ نه دۍ چي پنځه اتيا کاله وړاندي زموږ د هيواد سياسي خپلواکي منل شويده ، بلکي په دي کي هم نغښتې چي ،د هيواد د خپلواکۍ تر لاسه کول د وخت د يوه داسي نړيوال استعماري ځواک څخه چي د نړۍ زياتره هيوادونه يې تر ګرټ لاندي ساتل ،د يوه داسي خوځښت پيل شو چي نه يوازي داچي زموږ هيواد خپلواکي تر لاسه کړل بلکي د نړۍ  زيات شمير هيوادونه يې د زاړه استعمار په وړاندي ودرول ، او د زاړه زبيښاک ناوړي دوري ته يې په زيات شمير هيوادونو کي د پای ټکي کښيښود. او د افغانستان تر خپوالوا کۍ ګټلو وروسته نور هيوادونه هم يو په بل پسې خپلواک شول .

د هيواد د خپلواکۍ د بيا تر لاسه کولو د جګړې پيل ، دهغې جګړې برۍ ، او د هغه بري د اغيزو په اړه په بيلا بيلو وختونو کي د بيلا بيلو څيړونکو او پوهانو له لوري څيړني او پلټني تر سره شويدي ، خود ريښتينو پيښو او د هغو پيښو هر اړ خيزه اغيزي  لا نورو څيړنو ته اړتيا لري . په دې لنډه ليکنه کي مي هيله دانه ده چي د هيواد د خپلواکۍ هر اړخيزه څيړني ته لاس اوږدکړم ، بلکي يوازي غواړم په زيات لنډون د هيواد د خپلواکۍ پر مهال د هغو دريو مورچلونو ياد را تازه کړم چي نه يوازي د انګريزي ځواکونو د پوره ماتي لاميل شوه بلکي زموږ د د وياړلي تاريخ ستر او زرين بابونه هم و ګرځيدل .

پخوا تر دې چي د انګريزانو په وړاندي  د خپلواکۍ د جګړي د دريو لويو مورچلونو ياد تازه کړم ، د يوه  مطلب يادونه اړينه ګڼم او هغه داچي ،دا به د يوه رښتني حقيقت څخه تيرۍ وي چي د هيواد خپلواکي يوازي د خپلواکۍ د جګړې په همدې دريو مورچلونو پوري رالنډ وګڼو ، رښتيا خبره دا ده چي د انګريزانو په وړاندي د خپلواکۍ جګړې لپاره  د هيواد  هره سيمه د خپلواکۍ ساتلو سنګراو د دفاع مورچل  جوړ شوۍ و . د هيواد هره برخه او هر ګوټ د انګريزانو په وړاندي د هغوۍ د ځپلو سنګر ګرځيدلۍ و . خو بر بنډه ماته او پريکړنده ګذار د هغو افغانو شازلمو په توره وشو چي د اماني دولت له خوا يې په دريو ځانګړو مورچلونو کي څارنه او پالنه کيدل .

اماني دولت د خپلي واکمنۍ له پيله  په هند کي  انګريزي واکمنانو ته وښودل چي د افغانستان نوۍ دولت د پخوانيو تړنونو لاندي د اړيکو دوام نه غواړي او په ځانګړی توګه د اعليحضرت امان ا لله خان  له خوا د مارچ مياشتي په دريمه نيټه په هند کي انګليسي نائيب الحکومه لارد چلسپورد ته يو ليک وليږل شو او په ليک کي  غوښتنه و شوه  چي د د دواړو هيوادونو تر منځ د 1905 ميلادي کال پر تړون بايد له سره غور وشي او د افغانستان خپلواکي د انګليسانو له خوا ومنل شي . اماني دولت بيله دې چي د انګليسي لوري ځواب ته وګوري ، ورسره سم يې د نړۍ د يوشمير هيوادونو او له هغې ډلي هيوادونو څخه د نو ي جوړ شوي شوروي دولت سره د ديپلوماتيکو اړيکو لپاره او هم يې د شوروي له لاري ديو شمير اروپايې هيوادونو سره د اړيکو دتا مين هڅي پيل کړې . د دې تر څنګ يې دانګليسانو سره د خپلواکۍ جګړې لپاره تيارۍ پيل کړ . په دې ترځ کي د هيواد څخه د دفاع شورا جوړه او پر دښمن د غوڅو بريدونو لپاره يې درې ستر مورچلونه(  د هيواد څخه د دفاع ختيځ مورچل ، د هيواد څخه د دفاع سهيلي مورچل  ، او د هيواد څخه د دفاع سهيل لويديځ مورچل ) او د همدې  مورچلونو د لارښوني لپاره يې د دولتي کسان وګمارل . 

لومړۍ ؛ د هيواد د دفاع ختيځ مورچل د ښاغلي سپه سالار صالح محمد خان په مشرۍ  :  

د خپلواکۍ لپاره د جګړې تيارۍ د اماني دولت د واکمنۍ د پيل  سره ملګري وې ، خو د اپريل په مياشت کي د افغاني ځواکونو منظمي او پر له پسې هڅي غښتلي او ګړندۍ شوې . د افغاني ځواکونو لومړنۍ خوځښت د هيواد د ختيځ مورچل په لور تر سره شو . سپه سالار صالح محمد خان چي د خپلو منظمو ځواکونو سره جلال اباد ته ورسيدۍ ورسره سم د سيمي اولسي ځواکونه او د خپلواکۍ جګړې لپاره سر سپارونکو زلمو د انګليسانو په وړاندي جګړې خپل تيارۍ څرګند کړ .

د هيواد په ختيځ مورچل کي  جګړه د می مياشتي په دريمه نيټه  د افغاني ځواکونو په يوه ناڅاپي حمله پيل شوه . دا بريد دومره ځواکمن او ګړندۍ و چي د انګليسي لښکرو په منځ کي يې د ويري او ډار فضا واکمنه کړه او په دې تر تيب يې د بشپړي ماتي په څير پر شا تګ ته اړويستل . افغانانو ددرنو جګړو په ترځ کي د انګليسانو پوځونه پر شاه و تنبول او د هغوۍ پاخه سنګرونه يې يو په بل پسې تر لاسه کړل . افغاني ځواکونو د يوې اونۍ جګړو په ترځ کي انګليسي پوځيان د ننګرهار د څنډوڅخه تر پيښوره داسي وځپل چي د بيا راګرځيدلو توان پکښي پاته نه شو . په ډهلي او لندن کي د انګليسي نظامي ځواکونو سمبالونکو د افغانانو دا ناڅاپي بريد او پرله پسې برۍ په اسيا کي خپلو ګټو ته د ستر او ناوړه زيان پيلامه وګڼل  ، نو ځکه يې په متقابل بريد لاس پوري کړ او په خپل ټول توان يې د هوايې او ځمکنيو ځواکونو څخه ګټه واخستل او په پرله پسي درنو بمباريو چي د جګړۍ په شاتني برخو يې تر سره کړې ، له يوي خوايې دخپلو ماتي خوړلو ځواکونو مورال لوړ کړ او له بلي خوا يې د افغاني ځواکونو د پر له پسې بريو مخه په داسي درنو بمباريو ډب  او د تورخم تر پولي شاتګ ته اړويستل  چي له يوي خوايې د لوژستيکي اړينو موادو د رسيدو مخه ونيول او له بلي خوايې د کابل او جلال اباد ښارونه تر داسي  هوايې بمباريو لاندي راوستل چي بې شميره اولسي خلک او په نوموړو  په ښارونو کي پاته سپين ږيري او ماشومان په شهادت ورسول . دا هوايې حملي دومره زياتي پر له پسې او درنې وې چي د اماني دولت يوشمير لوړ پوړو کسانو د کابل څخه يوه مصون ځای ته د مرکز د ليږلو غوښتنه وکړه ، خو اعليحضرت امان الله خان دا ډارن وړانديز ونه مانه او د جګړۍ  لارښونه يې له همدې کابل ښار  څخه د بري تر ورستېو ګړيو بشپړه کړه. 

دوهم ؛ د هيواد د دفاع سهيلي مورچل د سپه سالار محمد نادرخان په مشرۍ :

د اماني دولت د پريکړي سره سم سپه سالار محمد نادرخان د خپلو منظمو ځواکونو سره د اپريل پر 24 مه نيټه ګرديز ته ورسيدۍ . په ګرديزکي د د لويې پکتيا د بيلا بيلو برخو څخه را غلو هيوادوالو د غزا او جهاد په نيت په ډوهل او اتڼنو سره د مرکزي دولت د ځواکونو هر کلۍ وګړ او د جګړۍ ډګر ته يې د روانيدلو تيارۍ  څرګند کړ .  سپه سالار محمد نادرخان او ورسره ځواکونه يې د ګرديز په مرکز کي جګړې ته د تياري او د ځواکونو د تنظيم او تر تيب په نيت د دو اونيو لپاره پاته شول . دمۍ مياشتي په 14 مي نېټې په ټوله پکتيا کي د خپلواکۍ اخستلو نغاره ووهل شوه او د پکتيا اربکي او د سپه سالار نور ځواکونه يوځای د انګريزانو پر مورچلونو ور پورته شول  ، افغاني ځواکونو او اولسي اربکي دانګريز لښکرو ته داسي پرله پسې ماتي ورکړې چي انګريزانو يو په بل پسي  خپل  عسکر کړټونه له لاسه ورکول  د انګريزي پوځيانو يو شمير مړه يو شمير ټپيان او لږ شمبر کسانو ځانونه شاتنيو مورچلونو ته رسول ، خو د افغانانو چټکو بريدونو او د يوه عسکر کوټ څخه تر بل عسکر کوټ پوري د انګريزانو منډو او تيښتو نه يوازي  د جګړې په ميدان کي انګليسي قوماندانان وارخطا او سرګيچه کړل ،  بيلکي د جبهي تر شا ځواکونو او او د هغو لارښونکو هم  ونه شوه کړای چي د افغانانو دا ملي پاڅون او د هغو په وړاندي پيل شوې يرغل پر شا وتنبوي او يا لږ تر لږه په خپلو عسکر کوټونو کي ځانونه ټينګ کړي . افغاني ځواکونه په پر له پسې توګه د تل او واڼيو تر سيمو د انګريزانو ټولي تاڼي د خپل سر په ورکولو تر لاسه کړې ، خو هغه غوڅ او هر اړخيزه بريد چي د مۍ مياشتي په 26 مه نيټه تر سره شو ، نور نو غليم ته نه توان پاته شواو نه هيله ، ځکه يې د جون مياشتي په دريمه نيټه د اماني دولت سره د متارکي او اور بند غوښتنه وکړه .

دريم ؛ د هيواد د خپلواکۍ سهيل لويديځ مورچل د سردار عبدالقدوس خان اعتماد الدوله په  مشرۍ :

د هيواد په سهيل لويديځ کي هم د خپلواکۍ لپاره د افغانانو تودې ولولې ورځ په ورځ زياتيدلې ، او د خپلواکۍ جګړې لپاره د سهيل لويديځي حوزې د بيلا بيلو سيمو اوسيدونکي د تيارۍ  په حال کي د مرکز امر ته سترګي په لار ولاړوه . اعتماد ا لدوله د کابل څخه د کندهار په لور د انګريزانو سره د جګړې د چارو د سمون په نيت  وخوځيدۍ ، له کابله د وتلو پر مهال يو څو د ګوتو په شمار کسان ورسره د بدرګې لپاره ملګري وه ، خو د وردګو ميدان او غزني تر سيمو پوري د اعتمادالدوله سره د ايله جاري لښکرو شمير تر  زرګونو کسانو زيات شو . کله چي  مۍ مياشتي په دوهمه نيمايې کي اعتمادالدوله کندهار ته ورسيدۍ دورسره ايله جاري په  زرګونو جنګياليو برسيره د کندهار او شا او خواسيمو نور په خپلواکۍ مين زلمي او د هيواد دخپلواکۍ د ساتلو لپاره سر سپارلي ځوانان د تيارسۍ په حالت کي د اعتمادالدوله د راغلو ځواکونو سره ملګري او شمير يې په لسګونوزروکسانو ته ورسيدۍ .

په کندهار کي د ځواکونو ترتيب او تيارۍ لا نه وبشپړ شوۍ چي د انګريزي پوځيانو له لوري په يوه ناڅاپي بريد کي د سپين بولدک او پښين يو شمير افغاني ساتندويان تر حملې لاندي راغلل او په يوه نابرابره جګړه کي افغاني ساتندويان  په شهادت ورسيدل ، د دي خبر په خپريدوسره د کندهار اوسيدونکو او کندهار ته د نورو راغلو زلمو په ګډون د انګريزانو سره جګړه او پر انګريزانو د بريد چاري دومره ګړندۍ شوي چي سردار عبدالقدوس خان اعتمادالدوله ته يې د ځواکونو د سمون او تنظيم موکه ورنه کړه او  بيله ځنډه يې د مۍ مياشتي په 26 مه نيټه پر انګريزانو د لښکر کښۍ نغاره واورول او د جګړې ډوهل يې وږغاوه . افغاني ځواکونه په زياتي چټکۍ د دښمن چوڼيو ته ځانونه رسول خو انګريزي پوځيانو پخوا تر دې چي د افغانانو د توري شرنګ ته ځانونه ټينګ کړي لا يې پخوا پښي د خپلو عسکرکوټونو څخه سپکي کړي وې ، همدا شان چي افغانانو د جګړې لومړېو ليکو ته يو تر بل وړاندي د رسيدلو هوس درلود هم هاغه شان انګليسي ځواکونو يو تر بل وړاندي د  تيښي کولو او ځان ژغورلوپه نيت خپلي چوڼۍ پرښوولۍ او  داسي تيښتيدل  چي ها د چا خبره لم يې په خاشه نه بنديدۍ؛  افغاني ځواکونو د انګريزانو پاخه سنګرونه يوپه بل پسې تر خپل واک لاندي راوستل  او تر کوټي ښاره يې سيمه د غليم له واک او ځواکه پاکه کړل . کله چي  فاتح افغانان کوټي ښار ته ورسيدل نو انګريزانو اماني دولت ته  د متارکې و اور بندخواست وکړ او د دولتونو تر منځ  د جون مياشتي پر  دريمه نيټه  داوربند خبر خپور شو ، چي ورسره سم د انګريزانو له  خوا د افغانستان د خپلواکۍ د منلو ديپلوماتيک بهير پيل شو . د ورستۍ يادوني په توګه غواړم دې ټکي ته د لوستونکو پام واړوم چي د خپلواکۍ د جګړې پر مهال د هيواد هره برخه د انګريزانو په وړاندي د خپلواکۍ کلک سنګر او د بريد سور مورچل و  ، خو د افغانستان د خپلواکۍ جګړې پر مهال دا درې ستر مورچلونه وه چي انګريزان يې نه يوازي پر شاتګ او ماتي سره مخامخ کړه بلکي د ستر نظامي فشار په توګه يې انګريزان   د افغانستان  خپلواکۍ  منلو ته اړ کړل .، چي له نيکه مرغه د 1919 ميلادي کال د جون مياشتي په دريمه نيټه د افغانستان خپلواکي د انګريزانو له خوا د اوربند او متارکې تر نوم لاندي ومنل شوه ، او د هيواد  د سر سپارلو زلمو په سر ښندنه افغانستان خپلواک شو.

ليکوال : پوهنوال رسول باوري  -بېنوا

donate

wasiweb.com

wasiweb.com Publisher Team publish your sent articles. you can send your articles to publish, also you can be author with us. Share the website and articles with your friends

خپل نظر مو دلته ولیکئ

Back to top button
error: