نوروز یو تاریخي دود

نوروز د فارسې ژبې کلیمه ده، چې د نوی کال لومړي ورځې لپاره کارول کیږي، دا د پسرلي د پیل علامه هم ده، د هجري لمریز کال لومړۍ میاشت حمل (هغه تقویم چې په رسمي ډول په ایران او افغانستان کې کارول کیږي). دا ورځ په ټوله نړۍ کې د بیلابیلو نژادې ډلو لخوا لمانځل کیږي او د عیسوی تقویم د مارچ 21 نیټه سره سمون خوري. د نوروز ورځ په اصل کې د زردشتي مذهب څخه سرچینه اخلي او د ایران او افغانستان د خلکو فرهنګ سره اړیکه لري. په هرصورت، دا په لویدیځ آسیا، مرکزي آسیا، قفقاز، د تور سمندر حوزې، بالکان او سویلي آسیا کې د 3000 کلونو راهیسې د مختلفو ټولنو لخوا لمانځل کیږي، چې افغانسان پنځه زره کلن تاریخ په درلودلو سره له دې معلومیږي چې نوروز د افغانانو تاریخې او فرهنګې دود دي . اوس مهال، په افغانستان، ایران او مرکزي اسیا سربیره په نورو هغه هیوادونو کې چې هجري شمسي تقویم یې رسمې بڼه لري، په دې هیوادونو کې رسمي روخصتې ده،  په دې ورځ د مختلفو خلکو لخوا دا ورځ لمانځل کیږي، او کورنۍ په دودیز ډول د مراسمو د لیدو لپاره سره راټولیږي.  نوروز د زردشتیانو، بهائیانو، او ځینو مسلمانو ټولنو لپاره یوه د خوښۍ ورځ او د پسرلې پيل ګڼل کیږي. نوروز د پسرلي موسم پیلامه چې په شمالي نیمه کره کې یې نښې راپيدا کیږی،  دا هغه حالت دي چې لمر د استوا کرښې څخه تیریږي او شپه او ورځ مساوي کوي (Abedi, M. 1986) .

نوروز په تاریخې اساس په پینځه ډوله دی، چې دا ډول نوروز د جغرافیې په اساس ویشل شوی دی:

اول: د مجوسیانو اختر چې مجوسیان د اور عبادت کوونکي دی، د مدینې په منوره کې هیڅ د حمل په اول تاریخ نوروز نشته، د جدې په اخیره کې هلته شروع کیږي، نو په دې اساس د مجوسیانو اختر او د افغانستان نوروز هیڅ سره رابطه نلری. دوهم نوروز خاصه چې د حوت پر شپږمه پیل کیږي، دریم نوروز عامه چې د حوت په نیمايې کې پیل کیږی، څلورم نوروز خوارزم شاهي ، پنځم نوروز سلطان چې د حوت په اخیره او حمل په شروع کې پیل کیږي.  نو بالاخره ویلې شو چې د تناقض له وجې د افغانستان نوروز د مجوسیانو اختر نه دي، ځکه حیل او حرمت مسلې په اساس موضوع حل ده  (Darulefta, 2020).

په همدې اساس، د نوروز تعریف د ایراني ساینس پوه طوسی لخوا وړاندې شوی دی: رسمي نوي کال لومړۍ ورځ (نوروز) تل هغه ورځ ده چې لمر د غرمې د مخه میثاق ته داخلیږي. ابو ريحان البيروني د نوروز په تعريف کي وايي: دا د فروردين د مياشتي لومړۍ ورځ ده او د نوي ورځي په نامه ياديږي ځکه چي دا د کال د تندي ( د سترګو او ابرو پاسنې برخه) ورځ ده. داسې انګیرل کیږي چې د ایران پلوو ته د اریایانو د مهاجرت له وخته او د میسوپوتامیا د تمدن سره اړیکه لری، دوی کال په دوو برخو ویشلی وو، نوروز او مهرګان (د حاصلاتو جشن)  چې  نوروز د دوبي  د سولی په مناسبت او مهرګان د ژمي د پیل په مناسبت لمانځل کیده. په یوولسمه میلادي پیړۍ کې ایران هجری شمسي تقویم په رسمي ډول اعلان کړ او نوروز یې د نوي کال لومړي ورځ په حیث وټاکله چې له هماغې ورځې راهیسې نوروز د نوی کال لومړۍ ورځ په ډول لمانځل کیږي، د 2010 م کال په فبروري کې  ملګرو ملتونو په رسمي توګه د عمومي اسامبلې د 64/253 پریکړه لیک په تصویب سره د “نوروز نړیواله ورځ” په رسمیت وپیژندله، او همدارنګه نوروز په ۲۰۱۰ کال کې د یونیسکو په لست کې شامل شو (D’Onofrio, Salvatore, 2020).  په افغانستان کې د ۱۳۸۳ هجری شمسی کال اساسي قانون په اساس د هیواد تقویم د پیغمبر ص د هجرت په اساس د افغانستان په اداراتو کې رسمیت درلوده.

د نوروز جشن د پیړیو پخوانی کرهنیز او فرهنګي دود یادونه کوي چې د وخت په تیریدو سره په بیلابیلو کلتورونو او عقیدوي دودونو کې مدغم شوی دی. نن ورځ، نوروز د مینځني ختیځ او مرکزي او سویلي آسیا په ډیری برخو کې نمانځل کیږي، په ځانګړې توګه د هغو خلکو په منځ کې چې د فارسي او ترکي تمدنونو تر اغیز لاندې دي. هغه هیوادونه چې نوروز یې عمومي رخصتي وي په دې ډول دي: افغانستان، البانیا، آذربایجان، ګرجستان، ایران، عراقي کردستان، قزاقستان، کوسوو، قرغزستان، منګولیا، تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان. د شوروي اتحاد له ړنګېدو وړاندې ایران او افغانستان یوازیني هېوادونه وو چې د نوروز مراسم یې په رسمي توګه لمانځل. کله چې د قفقاز او منځنۍ اسيا هېوادونو له شورويانو خپلواکي ترلاسه کړه، نو نوروز يې هم د ملي رخصتۍ په توګه اعلان کړ. نوروز په افغانستان کې د نوي کال ورځ د هجري لمریز کال د رسمي کلیزې په توګه په ټاکل شوی ده. په افغانستان کې د ګل سرخ جشن چې  دا په مزارشریف کې د کال په لومړیو څلویښتو ورځو کې نمانځل کیږي کله چې د ښار په شاوخوا کې په شنو میدانونو او غونډیو کې سره ګلان وده کوي. د نوروز په جشن کې د ګډون لپاره د هېواد له ګوټ ګوټ څخه خلک مزارشریف ته ورځي. د بزکشي ټورنمنټونه په مزارشریف، کابل او د افغانستان په نورو شمالي ښارونو کې د ګل سرخ په جشن کې ترسره کیږي. جنده بالا دا یو مذهبي مراسم دي چې د مزارشریف په روضه کې د ایران درافش کاویاني شاهي معیارونو سره ورته ځانګړي بیرغ په پورته کولو سره ترسره کیږي. په دې کې لوړ پوړي دولتي چارواکي لکه مرستیالان، وزیران او والیان ګډون کوي ​​او د نوروز تر ټولو ستره ثبت شوې غونډه ده، چې له ټول افغانستان څخه زیات شمیر کسان پکې ګډون کوي. د دهقان ورځ د نوروز دوهمه ورځ د بزګرانو لپاره ځانګړي شوی ده، چې په وروستیو کلونو کې دا فعالیت یوازې په کابل او نورو لویو ښارونو کې شوی چې ښاروال او نور دولتي چارواکي ددې ورځ لمانځې. د 1996-2001 کلونو د طالبانو د رژیم پر مهال، نوروز د مجسوسیانو اختر په توګه حرام اعلان شو.

د اسلام ظهور او د نورو مذهبی عقایدو او رسومونو سره د هغه سوله ایز چلند، د ایرانیانو د مراسمو او رسمونو په شمول، د نوروز په څیر پاتې شو. دا یوازې د ایرانیانو په تدریجي ډول اسلام ته د منلو له امله و چې د دې جشنونو کچه راټیټه شوه. د وخت په تیریدو سره، کله چې ځینې دودونه او رواجونه د پخوانیو عقایدو سره مخالف وو، ایرانیانو هڅه وکړه چې د اسلامي کرکټرونو له لارې خپل لرغوني ارزښتونه بیا رامینځته کړي. په بل عبارت، دوی خپل ایراني دودونه له خپل اسلامي عقیدې سره ګډ کړل. اسلامي روايات نوروز له هغه ورځې سره تړاو لري چې جبرائيل پرښتې پېغمبراکرم (ص) ته راښکاره شوه، د غدير ورځ او زموږ د وخت د څښتن حضرت امام مهدي (ع) د ظهور ورځ وه. له بلې خوا، د ایران په لرغوني عقیده کې، نوروز هغه ورځ ده چې خالق د نړۍ د پیدایښت پای ته رسولی او هغه ورځ ده چې انسان پیدا شوی، په دې معنا چې دوی داسې عقیده لري چې نړۍ او انسان په دې ورځ پیدا شوی دی. د نوروز د مراسمو په باره کې د اسلام د نه مخالف دريځ او د هغې د لا تاييد ترڅنګ، په اسلامي دوره کې د نوروز د نمانځلو دوام هم د پارسيانو د خپلو لرغونو ميراثونو د ساتنې لپاره دوامداره شو. نوروز د صفويانو په دوره کې يوه اسلامي بڼه خپله کړه، نو له اسلامي دودونو څخه يې د لرغونو ايراني ريښو جلا کول خورا ستونزمن کار و. نوروز د عباسیانو او صفویانو په دربارونو کې ځانګړی عظمت درلود او اسلام د نوروز ستر جشن په خپلو اسلامي دودونو خوشبویه کړی. برسېره پر دې، د نوروز تر ټولو سمبولیک رسم چې د اوه ص تیاري ده، پخوانۍ او اسلامي ریښې لري. محمد علي دادخا په خپله څېړنه کې د نوروز او د اوو فلسفه داسې تشریح کوي: اوه شمېره سپېڅلې او د اشرافو برخه ده. د نوروز په تیاریو کې د دې شمیرې انتخاب خورا مهم دی. په لرغوني ایران کې، دا شمیره د اوو مقدس امرونو سره تړاو لري. په ستورپوهنه کې اوه نمبر د خوبونو کور دی او په اوومه ځای کې د ارمانونو د پوره کولو وعده شوې ده، علامه مجلسی د اوومې شمېرې د اهمیت په اړه وايي: د ځمکه او اسمان اوه درجې لري او د هرې درجې ساتنه پرښته کوی، همدارنګه فرمایي: که د نوي کال په وخت کې د قرآن کریم اوه آیتونه تلاوت کړي چې د ص توري سره پیل کیږي، نو د هر ډول مصیبت څخه به خوندي وي ( علي تیموري، ۲۰۲۰).

:Reference

Teymoori Ali, (2020). Nowruz in Islam, ijtihadnet, available at: http://ijtihadnet.com/nowruz-in-islam/, {Access to: 21-03-2022}

D’Onofrio, Salvatore. (2020). Nowruz: The seeds of a new day. The UNESCO Courier. 2019. 54-55. 10.18356/9a6b1299-en.

Abedi, M. (1986). Nowruz. Iranian Studies. 19. 235-241. 10.1080/00210868608701679.

Darulefta, (2020). Nowruz/ Question, Darulefta, Available at: https://darulefta-af.com/%D8%AF-%D9%86%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%BE%D9%87-%D8%A7%DA%93%D9%87-%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%AD%D8%AA/, {Access to: 21-03-2022}

Advertisement | Why Ads? | Advertise here

پوهنتون چینل

پوهنتون چینل درسره سبسکرایب او شریک کړئ

سبسکرایب Subscribe



ترنم یوتیوب چینل

نوې ویدیو هره ورځ

سبسکرایب Subscribe


Editorial Team

د واسع ویب د لیکوالۍ او خپرونکي ټیم لخوا. که مطالب مو خوښ شوي وي، له نورو سره یې هم شریکه کړئ. تاسو هم کولی شئ خپلې لیکنې د خپرولو لپاره موږ ته راولېږئ. #مننه_چې_یاستئ
wasiclinic.com
Back to top button
واسع ویب